مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

[ad_1]

به اشتراک بگذارید:

مجموعه: مكانهاي تاريخي ايران

بعید است، کسی به کرمان سفر کند و سری به تاریخی ترین مجموعه فرهنگی این شهر نزند؛ مجموعه گنجعلی‌خان که در هر گوشه آن می توان ردی از فرهنگ و تاریخ صفویه را دید.

گنجعلی خان

یکی از سرداران سلحشور دربار صفویه بود که در سال ۱۰۰۵ قمری به فرمان شاه عباس صفوی حاکم کرمان شد؛ مردی لایق و حاکمی دلیر و مدیر که در دوران حکومتش کرمان روشن‌ترین دوران تاریخی خود را پشت سر گذاشت.

ثبات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی هدیه ای بود که گنجعلی خان به کرمان داد و البته به جز آن، آبادانی و رونق فرهنگی این شهر در سال های ۱۰۰۵ نت ۱۰۳۴ قمری که نتیجه ای جز تبدیل شدن شهر ضعفا به دهکده اغنیا نداشت.
از جمله بناهای عام المنفعه ای که به دستور این حاکم در شهر کرمان ساخته شد، مجموعه گنجعلی‌خان است که در دوران حکومت او احداث و امروزه از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان محسوب می‌شوند.

مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

مجموعه گنجعلی‌خان

شامل میدان، مسجد، حمام، بازار، سرا و سایر ابنیه دیگری است که در مرکز شهر کرمان و در حاشیه بازار واقع شده و در ساخت، شکل گیری و تکامل بازار کرمان تأثیر گذار بوده است.

این مجموعه که در مرکز شهر کرمان و در حاشیه بازار واقع شده، در ساخت، شکل گیری و تکامل بازار کرمان تأثیر گذار بوده است.

مساحت مجموعه قریب به ۱۱۰۰۰ متر مربع و دارای یک میدان است و سایر آثار و ابنیه در محورهای شرقی – غربی و شمالی – جنوبی آن شکل گرفته‌اند.

به منظور تکامل مجموعه و با توجه به کاربری‌های متفاوت، بازارها و مساجد کوچکی در چهار جناح میدان بنا کرده‌اند و یک مسجد اختصاصی در ضلع شرقی میدان وجود دارد که با توجه به تزیینات منحصر به فرد، می‌توان آن را موزه‌ای از هنرهای بدیع معماری برشمرد.

حمام گنجعلی‌خان

یکی از مهمترین بناهای مجموعه، حمامی است که در ضلع جنوب میدان و در میانه بازار بزرگ کرمان واقع است و در سال ۱۰۲۰ قمری ساخته شده و معمار آن سلطان محمد، معمار یزدی بوده است.

مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

حمام گنجعلی‌خان اثری بدیع از نقاشی‌ها، مقرنس کاری‌ها، کاشیکاری‌ها و گچ برهای زیبا همراه با استفاده از تزیینات سنگی بسیار ظریف است.
این حمام ۲۶ متر طول ۳۰ متر عرض و حدود ۱۳۰۰ متر مربع زیربنا دارد، که شامل سردر، دالان ورودی، رختکن، هشتی حدفاصل گرمخانه، خزینه، چال حوض، بخش خصوصی و تون است.

حمام گنجعلی‌خان تا حدود ۶۰ سال پیش دایر بوده اما در حال حاضر کاربری گردشگری پیدا کرده و همه روزه به ویژه در ایام تعطیل، پذیرای بازدیدکنندگان بسیاری است.

مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

در این حمام مجسمه‌های مومی ملبس به لباس‌های سنتی مردم کرمان، صحنه‌هایی از استحمام به شیوه سنتی را به نمایش گذاشته‌اند.

مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

در کنار این مجسمه‌ها وسایل مختلف حمام نیز نمایش داده می‌شود. این مجسمه‌ها در سال ۱۳۵۲ در دانشکده هنرهای زیبای تهران، طراحی و به این محل منتقل شدند.

میدان گنجعلی‌خان

از دیگر آثاری که از مجموعه گنجعلی‌خان بر جای مانده، میدانی در بخش مرکزی شهر کرمان است که در حاشیه بازار بزرگ واقع شده و همانند میدان‌های نقش جهان در اصفهان و یا میرچخماق در یزد، در اطراف خود بعضی از عناصر شهری را گردآورده است.

مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

در سه ضلع میدان گنجعلی‌خان بازار واقع شده و در ضلع دیگرش سرای گنجعلی‌خان قرار دارد.

مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

وجود حمام، آب انبار، ضرابخانه و همجواری با بازارها و چهار سوق، این مجموعه به هم تنیده را کامل کرده است. طاق‌نماهای آجری، کاشیکاری، فضای سبز، حوض آب و دیگر آثار دیدنی، بر زیبایی این میدان افزوده اند.

 مسجد گنجعلی‌خان

مسجد در ضلع شرقی و در جوار سرای گنجعلی‌خان واقع شده است. ورودی آن از طریق طاق‌نماهای میدان است که ساده اجرا شده‌اند. در بدنه داخلی طاق‌نما تزیینات گچبری با طرح گره دیده می‌شود که تماشاگر را به خود جلب می‌کند.

مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

تاریخ احداث مسجد سال ۱۷۰۰ قمری است. نقشه گنبدخانه مربع است که در پاکار تبدیل به ۸ و در مرکز گنبد تبدیل به نورگیر ۱۲ ضلعی شده است. تمامی سطح داخلی گنبد با مقرنسکاری و تزیینات مرسوم دوره صفویه تزیین شده است.

ضرابخانه (موزه سکه)

این بنا در اواسط بازار غربی و در شمال میدان واقع است. نقشه آن چهار طاقی و به شکل ۸ ضلعی و دارای گنبد مرکزی و ایوان های جانبی است. طاق‌ها و ایوان‌های ضرابخانه با گچبری‌های زیبایی تزیین گردیده است.

مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

این بنا از آثار اواخر دوره گنجعلی‌خان است و محل ضرب سکه و مسکوکات طلا و و نقره دولتی بوده و در حال حاضر انواع سکه‌های قدیمی در غرفه‌های آن به نمایش گذاشته شده و یکی از معتبرترین موزه‌های سکه ایران است.

مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

آب انبار

این بنا در حد میانی بازار غربی قرارگرفته و دارای سردری زیبا با تزیینات مربوط به دوره صفویه است. تاریخ احداث آن ۱۰۲۹ قمری است. آب انبار به دستور علیمردان خان، پسر گنجعلی‌خان بنا شده و معمار آن استاد عبدالله بوده است.

مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

این آب انبار با دهلیزی طولانی و راه پله به پا آب راه دارد و مخزن آن در این قسمت واقع شده است. این محل یکی از معتبرترین آب انبارهای شهر در عصر خود تلقی می‌شده است.

سرای گنجعلی‌خان

در ضلع شرقی میدان و در محور آن سردر بلند و زیبایی وجود دارد که تاریخ احداث آن سال ۱۰۰۷ قمری است. ساختمان این سرا در دو طبقه احداث شده است.

در طبقه زیرین دکاکین و در طبقه بالا حجره‌های تجار ساخته شده‌اند. نمای این سرا دارای کاشیکاری معرق بوده است. طرح‌های مورد استفاده نقوش مرسوم عصر صفویه است که تحت تأثیر هنر نقاشی چین و مغول هستند.

مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

نقشه سرا چهار ایوانی است که در ایوان‌های شرقی و شمالی و جنوبی تزییناتی از نوع گچبری و نقاشی وجود دارد و در دوره‌های بعدی ورودی‌هایی از طرفین شمال و جنوب به داخل آن گشوده‌اند که سرا را به بازارهای اختیاری و نمد مالی متصل می نماید.

مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

بازار گنجعلی‌خان

این بازار خط مستقیمی است که در دو سوی آن دو دروازه ورودی و خروجی شهر یعنی دروازه ارگ و دروازه مسجد (وکیل) قرار دارد.

طول آن حدود ۳ کلیومتر است و متشکل از کاروانسراها، سراها و تیمچه‌هایی است که همگی در دو راستای عمود بر هم جای گرفته‌اند.

مجموعه گنجعلی خان از جاذبه‌های تاریخی و دیدنی شهر کرمان

بخشی از بازار بزرگ کرمان در مجاورت مجموعه گنجعلی‌خان قرار دارد که بازار مسگری و بازار گنجعلی‌خان از آن جمله‌اند. بازار مسگری در امتداد بازار کلاه مالی در ضلع شمالی و شرقی میدان گنجعلی‌خان هستند که عناصری مثل ضرابخانه و آب انبار در آن قرار گرفته‌اند.

همچنین بازار جنوبی گنجعلی‌خان که حمام در اواسط آن قرار دارد و بخشی از بازار بزرگ (راسته بازار) را تشکیل می‌دهد و در امتداد بازار سراج‌هاست.

در تلاقی بازار غربی و جنوبی در گوشه جنوب غربی، چهار سوق بزرگ شکل گرفته که معماری این فضا در نوع خود کم نظیر است.

 

[ad_2]

لینک منبع

آرتاگوانا؛ دژی تاریخی در سرزمین طلای سرخ قائن(خراسان جنوبی)

[ad_1]

به اشتراک بگذارید:

مجموعه: مكانهاي تاريخي ايران

سرزمین قهستان یا همان قائن امروزی یکی از تاریخی‌ترین مناطق ایران است که تاریخ پرفرازو نشیبی را از سر گذرانده است. این سرزمین در دل کوه‌های خود دژهایی را دارد که روزگاری پناهگاه و جایگاه مبارزان بوده است. آرتاگوانا یکی از این دژها است.

موقعیت جغرافیایی

قلعه کوه قائن یک اثر تاریخی مربوط به دوره سلجوقی و در شهر قائن استان خراسان جنوبی واقع است. این قلعه یکی از پایگاه‌های عمده فداییان دوره اسماعیلیه است که در سه کیلومتری جنوب قائن بر فراز کوهی مشرف به شهر ساخته شده و از سمت جنوب و شرق به کوهستان و از سمت غرب و شمال به دشت قائن محدود می‌شود. این دژ یکی از بزرگ‌ترین دژهای خراسان جنوبی است که سال‌ها مرکز حکومت حکام ایالت قهستان بوده است. این قلعه به‌عنوان دژ محکم دفاعی در برابر حملات مهاجمین گنجایش هزاران نفر سرباز را داشته و ساکنان قلعه توانسته‌اند چندین قرن در مقابل یورش و حمله دشمنان مقاومت کنند.

آرتاگوانا؛ دژی تاریخی در سرزمین طلای سرخ قائن(خراسان جنوبی)

این دژ مشابهتی با قلعه آشیانه عقاب فیروز آباد مربوط به اوایل دوره ساسانی دارد. معماری و فرم طاق‌ها، طاقچه ها و درگاه‌های به جا مانده قدمت آن‌ را به دوره ساسانی تایید می کنند. اما برخی معتقدند این قلعه از قلاع به یادگار مانده از دوره هخامنشینی است، البته قاین با نام کاین در دوره ساسانی یکی از مناطق مهم لشکرخیز و امیرنشین این دوره بوده است. آنچه مسلم است قلعه فعلی روی ویرانه‌های قلعه قدیمی ساخته شده و بنای فعلی در عصر سلجوقیان به دستور قاضی حسین قاینی مرمت و بازسازی شده که از جانب حسن صباح مامور ترویج فرقه اسماعیلیه در قهستان و خراسان شده بود. این قلعه در اواخر قرن پنجم هجری به‌عنوان مرکز فرماندهی و هدایت دیگر قلاع قهستان انتخاب شد که این امر اهمیت و تسخیرناپذیری قلعه را نشان می‌دهد.

آرتاگوانا؛ دژی تاریخی در سرزمین طلای سرخ قائن(خراسان جنوبی)

قلعه با تابعیت از ناهمواری‌های کوه از دو بخش متمایز ساخته شده که یکی متعلق به سربازان و دیگری بخش امیرنشین بوده است. فضاهای داخلی آن شامل اتاق‌ها، برج‌ها، آب‌انبارهای متعدد و راهروهای ارتباطی است.

ساختمان قلعه پلان و نقشه مشخصی ندارد و با عوارض طبیعی كوهی كه روی آن واقع شده هماهنگ ساخته شده است. قلعه كوه حدود ۳۰۰ متر طول دارد و عمده مصالح به كار رفته در آن سنگ و ملات ساروج است. در سقف برخی از اتاق‌ها از چوب استفاده شده و تمامی سطوح دیوار‌ها و بدنه بیرونی حصار‌ها و برج‌ها بندكشی و درزگیری شده است. قابل توجه است كه معمولا سقف اتاق‌های قلعه از نوع شاخ بزی و ضربی است و ملات آنها از گچ و آهک است و برای تزیین برخی از دیوار‌های داخلی از گچ وكاه استفاده شده است.

آرتاگوانا؛ دژی تاریخی در سرزمین طلای سرخ قائن(خراسان جنوبی)

پس از گذر از در اصلی قلعه، دو اتاق كه در دو طرف ساخته شده است دیده می‌شود كه ابعادی حدود ۵/۲ در ۳ دارند و با ملات سنگ‌ و ساروج ساخته و با سنگ پوشش شده‌اند. احتمالا این اتاق‌ها محل نگهبانی قلعه و در ورودی آن بوده است. در بخش شمالی قلعه مجموعه‌ای از اتاق‌های در هم فرو ریخته وجود دارد كه احتمالا محل اقامت نگهبانان و سربازان بوده است. در این بخش بقایای آب‌انباری به عمق ۵، طول ۴ و عرض ۳ متر از آجر وملات و گچ دیده می‌شود که كار تأمین آب مورد نیاز ساكنان این بخش را به‌ عهده داشته است.

قلعه پایین را می‌توان بزرگ‌ترین بخش قلعه به حساب آورد. در بازگشت از بخش قلعه پایین به سمت قلعه میانی كم شدن عرض مسیر محسوس است كه در بخش شمالی قلعه میانی برج نیم‌گرد بزرگی همراه با چند اتاق در میان دیوار‌های شرقی و غربی قلعه قرار گرفته است. بلندی دیوار‌ها در این قسمت حدود ۱۲ متر است كه تماما از سنگ ساخته شده بودند. ارگ بلند یا بخش بالای قلعه روی بلند‌ترین نقطه كوه ساخته شده است. بخش فوقانی ارگ محوطه‌ای چهارگوش و پر از سنگ‌های شكسته و آوار در هم ریخته است.

آرتاگوانا؛ دژی تاریخی در سرزمین طلای سرخ قائن(خراسان جنوبی)

برخی اتاق‌ها دو طبقه بوده و در سقف آنها مصالح چوب بکار رفته است و تمام آنها با درگاهی به‌هم مرتبط شده‌اند. هر یک از اتاق‌ها با درگاهی به اتاق بزرگی مرتبط شده که حدود ۱۵ متر طول و ۳ متر عرض دارد. سقف این اتاق ۱۵ متری هنوز پابرجا و استوار و سالم است. علت باقی ماندن سقف ریزش طبقه بالایی بر بام طبقه دوم و استحکام یافتن سقف طبقه اول است. این اتاق احتمالا محل نگهداری اسب و قاطر بوده و آبشخورهای موجود این گفته را تایید می‌کند.

پس از چندین حلقه دیوار دفاعی به مرتفع‌ترین بخش آن یعنی ارگ و مقر فرماندهی می‌رسیم. در صورت کمبود نیرو جهت دفاع یا سقوط مدافعین، کار دفاعی از این موقعیت بنا می‌توانست ادامه یابد. در حد فاصل دیواره دفاعی دوم و سوم یک صخره سنگی بلندی دیده می‌شود که در مواقع لزوم از آن برای دیده‌بانی و تسلط بر اطراف استفاده می‌کردند. در ابتدای دیواره سوم سنگرهای متعددی وجود داشت که مشرف بر دره بوده و راه نفوذ را کاملا می‌بستند. محدوده دیواره دفاعی سوم درست جلوی بزرگ‌ترین و بلندترین برج قلعه واقع شده و وظیفه خطیری بر عهده داشته تا در صورت سقوط ضلع شمالی قلعه افراد مدافع از مقر حاکم حفاظت کند. در محوطه دیوار سوم اطاقی دو طبقه بوده که سقف طبقات فرو ریخته است. احتمالا این اطاق مدرسه‌ای بوده که در آن ساکنان و افرادی تربیت می‌شدند که ماموریت‌های مختلفی داشتند.

آرتاگوانا؛ دژی تاریخی در سرزمین طلای سرخ قائن(خراسان جنوبی)

محوطه چهارم با دیوارهای دفاعی نسبتا وسیع و بسیار مستحکم در قسمت مرکزی آن اتاق‌ها و دالا‌ن‌های پیچیده تو در تو وجود داشته که اکنون ویران شده است.

تنها یک نقطه ضعف در ساختار طبیعی دفاعی قلعه در برابر حمله مستقیم وجود دارد و آن از طریق كوه‌های سمت جنو‌ شرقی است كه معماران قلعه با ساخت قلعه چهل دختر كه در محل مرتفع‌تری از قلعه كوه ساخته شده و دید بسیار خوبی بر قلعه، دشت و تنگه جنوب شرقی دارد، این نقیصه را بر طرف كرده‌اند، زیرا قلعه قاین می‌بایست مانند تمام قلاع اسماعیلی به حد كافی محكم و استوار می‌بود تا بتواند در برابر حملات و محاصرات طولانی ایستادگی كند. با این همه قلعه قائن بسیار متفاوت از قلعه الموت است‌، زیرا ارتفاعات اطراف قائن به بلندی كوه‌های پیرامون آن قلعه نیست و موضع استراتژیک سطحی ندارد. از طرف دیگر قلعه فراخ و جادار است و بیشتر جنبه مسكونی دارد كه دلالت بر یک مركز اداری و تحقیقی دارد، نه یک پایگاه و ساختار نظامی بزرگ.

آرتاگوانا؛ دژی تاریخی در سرزمین طلای سرخ قائن(خراسان جنوبی)

در قرن ۵ این قلعه به‌عنوان مركز فرماندهی و حراست دیگر قلاع قهستان به فرماندهی حسین قاینی انتخاب شد و تا زمان حملات ویرانگر مغولان به ایران در دست اسماعیلیان قرار داشت. با حمله هلاكو در سال ۶۵۴ به قهستان و سركوبی اسماعیلیان قلعه به دست مغولان افتاد و مهم‌ترین نقشه و هدف هلاكو در رابطه با این قلاع ویران كردن كامل قلاع بود، به طوری كه مجددا قابل استفاده نباشد، اما به علت كثرت این قلاع و اندازه قلعه نتوانست به طور كلی همه را ویران كند.

مشهور است خواجه نصیرالدین طوسی مدت‌ها در این قلعه زندگی كرده و كتاب اخلاق ناصری خود را به نام ناصرالدین محتشم، فرمانروای قهستان و این قلعه، نامگذاری كرده است.

در سال ۱۸۷۲ میلادی دکتر بلوکه به اتفاق گلد اسمیت در بازدیدی از قائن، این قله را همان شهر آرتاگوانا می‌داند که در دوره هخامنشیان کاخ تابستانی سلاطین ایران بوده است. سرپرستی سایکس انگلیسی در سال ۱۳۱۱ شمسی قمری این نظریه را تایید می‌کند.

آرتاگوانا؛ دژی تاریخی در سرزمین طلای سرخ قائن(خراسان جنوبی)

فرهنگ جغرافیایی ایران، جلد پنجم خراسان، اثر وزارت جنگ بریتانیا منتشر شده در سال ۱۹۱۰ میلادی نوشته است:

«قاین در گذشته آرتاگونا نام داشته و مورد بازدید اسکندر و سپاهیانش قرار گرفته، اما شهر کنونی همان شهری نیست که توسط ازبک‌ها احداث شده است.»

در سال ۱۹۴۰ میلادی ادوارد چارلزییت در بازدید از این قلعه چنین می‌گوید:

«از تپه‌های واقع در جنوب شهر بالا رفتم تا از خرابه‌های قدیمی شهر بازدید کنم، دیوارها تماما از سنگ و ساروج ساخته شده و فضای نسبتا بزرگی را احاطه کرده بود».

در سال ۱۹۷۲ میلادی هیئت ژاپنی از دانشگاه هوکایدو به بررسی قلعه کوه قاین پرداخته‌اند.

متاسفانه قسمت‌هایی از این اثر مهم تاریخی توسط مردم و سودجویان تخریب شده و اگر اقدام مرمتی انجام نگیرد، کاملا نابود خواهد شد. همجواری قلعه با مجموعه‌ای از دیگر آثار تاریخی و نزدیکی به شهر قاین می‌تواند این محل را به قطب بزرگ گردشگری خراسان جنوبی تبدیل کند.

آرتاگوانا؛ دژی تاریخی در سرزمین طلای سرخ قائن(خراسان جنوبی)

این بنا در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۴۸۰۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

[ad_2]

لینک منبع